Wat als je ouders niet meer voor elkaar willen (mantel)zorgen?

63 jaar waren ze samen toen mijn vader vorig jaar vroeg of hij even met me kon praten. Al jaren is mijn moeder hulpbehoevend en de laatste jaren komt er steeds meer zorg op zijn schouders. Mijn vader is een sociaal mens met veel hobby’s. Hoewel de thuiszorg alle lichamelijke verzorging doet, heeft hij het gevoel aan huis gebonden te zijn, en dat drukt op hem. Bovendien realiseert hij zich op zijn 78^e dat ook hij niet het eeuwige leven heeft. Hij wil er nog iets van maken. En dus vertelt hij me dat hij niet meer voor haar wil zorgen.

Als kinderen maakten we ons al langer zorgen dat hij eraan onderdoor ging. Veel dankbaarheid krijgt hij niet van mijn moeder. Hoewel ik het zag aankomen, is het een schok. Ik begrijp hem – rationeel – maar emotioneel niet: je laat iemand na 63 jaar toch niet vallen als ze je hulp nodig heeft? “In gezondheid en ziekte, in voor- en tegenspoed, tot de dood ons scheidt” beloofde hij haar ooit.

Taboe

Dat is makkelijk gezegd, als kind, vindt Emma (55, echte naam bij de redactie bekend). Ook haar vader wilde na 7 jaar mantelzorg niet meer. Toen zijn vrouw na een heupoperatie terug naar huis mocht, schreeuwde hij uit: “Als zij thuis komt, dan ben ik weg!”. Daarna liep hij huilend het ziekenhuis. Zijn vrouw verbouwereerd achterlatend. Zo kende ze hem niet. De dokters maken zich ongerust en vragen haar of hij haar slaat. “Mijn vader is de allerliefste man die je je maar kunt voorstellen, maar na 7 jaar was hij gewoon op.”, vertelt Emma.

Het gebeurt steeds vaker dat de mantelzorg voor de bejaarde partner te zwaar wordt. Al wordt er niet vaak uitgesproken dat men niet meer wil. MantelzorgNL zegt in de praktijk te zien dat partners vaak juist heel ver gaan in het zorgen voor elkaar, omdat ze zich verbonden voelen door de belofte dat ze er altijd voor elkaar zullen zijn. Daardoor gaan partners soms langer door met zorgen dan eigenlijk verantwoord is.

Wat ik om me heen hoor, is er dan eigenlijk al geen sprake van ‘willen’ meer. Al zegt men dat niet hardop. En al zeker niet buiten de familie. De boomer generatie hangt de vuile was niet buiten en praat niet over gevoelens. Ook voor dit artikel willen veel mensen hun verhaal niet vertellen, of alleen onder een andere naam. Op fora lees ik berichten van vrouwen die kampen met de relatieproblemen van hun bejaarde ouders, maar het lijkt een taboe om daar openlijk over te praten. Je wilt je ouders niet zwart maken. Liever zie je dat ze liefdevol samen door hun oude dag schuifelen. Maar dat is helaas niet de werkelijkheid. Mantelzorgen is zowel fysiek als geestelijk belastend. En met ouderdom verandert de geest. De flexibiliteit gaat eruit en dan gaat de relatie schuren. Er is geen sprake meer van gelijkwaardigheid, als de een zorgt en de ander hulpbehoevend is.

Geen wonder dat het aantal ‘grijze scheidingen’ stijgt. In 2024 maakten ruim 6 duizend 60-plussers een echtscheiding mee. Dat is 160 procent meer dan in 2004. Fysieke en/of geestelijke gezondheid speelt daarbij vaak een rol, maar ook een gebrek aan liefde, en de wens om nog een paar mooie jaren te beleven, noemt men als reden.[1]

Een gezellige oude dag

Voor kinderen is het pijnlijk om hun ouders ongelukkig te zien op hun oude dag. Maaike (56, echte naam bekend bij de redactie) vertelt dat ze het haar moeder en haar partner (niet haar biologische vader) zo gunt dat ze samen nog een paar mooie jaren ervan maken. Maar het is allesbehalve gezellig als ze langskomt. Vaak huilt moeder als ze binnenkomt en zegt dat ze geestelijk wordt mishandeld. Een paar jaar geleden kreeg haar moeder een herseninfarct, waardoor ze nu afhankelijk is van haar partner. Hij heeft beginnende Alzheimer en reageert vaak hard. Hoewel hij de controle wil houden over het huishouden, vraagt Maaike zich af of hij nog wel wil zorgen. “Als mijn moeder om een knuffel vraagt, wijst hij haar bot af,” vertelt ze. “Ook maakt hij opmerkingen als “Als ze wegvalt, zal ik haar als laatste de oven induwen. Begrijp me goed, ik ben blij dat hij voor haar zorgt, want ze heeft 24-uurs zorg nodig. En zonder hem redden mijn broer en ik het niet, maar het breekt mijn hart om haar zo verdrietig te zien.”

Automatische reactie

Vergeleken bij gewone mantelzorg ligt er nog meer druk op de kinderen, als een van beide partners niet meer wil zorgen. Met name dochters springen hier vaak op in, want wie moet er anders voor de hulpbehoevende ouder zorgen?

“Toch is dat niet vanzelfsprekend.”, zegt Petra Scherpenhuizen. Zij is al ruim 27 jaar coach en integratief therapeut, gespecialiseerd in het mensen helpen los te komen van schuldgevoel en emotionele ballast. Gebaseerd op haar eigen ervaringen als mantelzorger schreef zij een roman Schuld – wat als je losbreekt van alle verwachtingen? Zij vertelt: “Mantelzorg zet de gezinsdynamiek op scherp. Daardoor schiet je eigenlijk automatisch in de rol die je altijd in het gezin hebt ingenomen. In mijn geval was dat de rol van helper. Of misschien ga je bemiddelen, omdat je altijd de bemiddelaar was. Je reageert vaak vanuit de normen en waarden waarmee je bent opgevoed. Maar dat wil niet zeggen dat je daar zelf eigenlijk aan wilt voldoen.

Om mentaal en emotioneel gezond te blijven, is zelfregie nodig. Dat betekent dat je in staat bent je  denken en emoties te beïnvloeden. Als je dat kunt, dan ervaar je – ongeacht wat er om je heen gebeurt – vrijheid in het maken van de keuze wel of niet te zorgen. Om dat gevoel van vrijheid te ervaren, is het vaak noodzakelijk om onbewuste conditioneringen en familiepatronen te doorbreken.”

Schuldgevoel

Naar je eigen gevoel luisteren is nog niet zo makkelijk. Iedereen in deze situatie die ik spreek, heeft het gevoel continu tekort te schieten. Naar de ouders, omdat er niet genoeg tijd voor hen is, maar ook naar partners en collega’s. En voor Emma, Petra en mij ook het moment dat we onze moeders in een verzorgingstehuis achterlaten. De vaders lijken daar minder last van te hebben. Zij hebben al afscheid genomen van de vrouw waar ze ooit mee getrouwd zijn. Voor ons is het nog steeds onze moeder. De vrouw die ooit goed voor ons heeft gezorgd, waardoor we het gevoel hebben dat we haar tekort doen. Emma wordt zelfs geconfronteerd met de wens van haar moeder om euthanasie te plegen, omdat ze zich zo ongelukkig voelt. We krijgen verwijten te horen als: “Je vader kan lekker blijven zitten waar hij zit en ik zit hier tussen de gekken.” Het is een interne loyaliteitscrisis: kies ik voor mijn ouders of voor mezelf?

Wat we ook kiezen, het schuldgevoel blijft. Petra licht toe: “Schuldgevoel bedekt een ander gevoel. Bijvoorbeeld voor angst voor afwijzing. Misschien denk je: als ik niet aan de verwachtingen voldoe, dan ben ik niet goed genoeg. Het helpt als je de verwachtingen helder maakt: wat verwachten je ouders van je en waar wil je wel en niet aan voldoen?”

Tot elkaar veroordeeld

Omdat de generatie van onze ouders niet gewend is om over hun gevoelens te praten, is het lastig om samen uit deze situatie te komen. Als de relatie al niet goed was, of als er zaken uit het verleden niet goed zijn verwerkt, dan komen ze nu nog sterker naar boven.

Zo beschrijft Petra in haar boek dat ze door de mantelzorg een ander beeld krijgt van de relatie van haar ouders. Zeker nadat haar vader hoteldebotel verliefd wordt op zijn jeugdliefde, terwijl haar moeder in het verzorgingstehuis zit. Ook Emma ontdekt dat haar moeder ooit een zelfmoordpoging heeft gedaan toen zij nog op de lager school zat. Na de verhuizing naar een nieuw appartement steekt die depressie weer de kop op en daar kan haar vader niet mee omgaan. In eerste instantie is ze geïrriteerd door de houding van haar vader, maar naarmate ze meer tijd doorbrengt in het huis van haar ouders, verandert haar blik en begint ze te begrijpen waar haar vader elke dag mee te maken heeft. Als ze haar vader eindelijk kan vertellen dat ze een plekje heeft gevonden in het verzorgingstehuis, reageert hij met: “Godzijdank! Eindelijk krijg ik rust.” “Van dat mens.” hoort ze hem bijna denken, want eigenlijk is het zijn partner al niet meer.

Opluchting

Op Maaike’s moeder na, zijn de genoemde moeders inmiddels overleden. Toen mijn moeder haar laatste adem uitblies, voelde ik me een soort van opgelucht. Dat gaf – opnieuw! – een schuldgevoel. Zou ik niet heel erg verdrietig moeten zijn? Dat is immers de verwachting als je moeder overlijdt. Wat mensen niet zien, is dat je al rouwt terwijl ze leeft. Pre-grief is iets wat veel mantelzorgers ervaren, omdat ze al afscheid nemen van hun ouders terwijl ze nog leven, maar niet meer de oude zijn.

Gelukkig kan ik er goed over praten met mijn zussen en broer. We zijn het niet altijd met elkaar eens. Een van mijn zussen is er stellig in: mijn vader had eerder afscheid moeten nemen als hij had willen scheiden. Als je kiest bij elkaar te blijven, dan moet je ook tot het einde voor elkaar zorgen. Omdat we proberen open te staan voor elkaar gevoelens, kunnen we erover praten. Het is ons gelukt om elkaar al die tijd op te vangen. Al is de dynamiek binnen het gezin voorgoed veranderd.

We hebben onszelf, onze eigen gevoelens en grenzen leren kennen in dit traject. In de maanden nadat mijn vader zei weg te willen zodra wij een oplossing hadden gevonden, was ik boos op alles en iedereen. Ik rende de hele dag door, om zo snel mogelijk een oplossing te vinden, terwijl ik ondertussen tussen hen bemiddelde. Daarbij zette ik mijn eigen leven on hold. Vooral dat laatste maakte me kwaad. Daar heb ik van geleerd. Uit de zelfregie theorie van Petra begrijp ik nu dat je een keuze hebt. Wil je voor je ouders zorgen of vind je dat je moet zorgen? Petra zelf heeft duidelijk uitgesproken naar haar vader dat ze niet voor hem wil mantelzorgen. “Dat was niet makkelijk want dat verwachtte hij wel van mij als dochter, maar ik moet mezelf niet vergeten. Er is niks mis mee om jezelf op de eerste plaats te zetten. Net zo min als zorgen voor je ouders, als dat je keuze is. Maar blijf loyaal aan jezelf.”

Dankbaar

Hoewel ik mijn moeder dit verdriet liever bespaard had, kijk ik toch met dankbaarheid terug op een laatste hele intensieve periode met haar. Ze voelde zich veilig in het hospice en kwam daar weer even tot bloei. Als mijn ouders thuis waren doorgesukkeld in hun onderlinge strijd, hadden we heel veel mooie gesprekken gemist. Mijn vader heeft zijn draai inmiddels gevonden. Onze band is goed gebleven. Toch worstel ik vaak nog met de ratio die weet hoe zwaar de zorg voor hem was, en de emotie over het verdriet van mijn moeder. Wat ik zeker weet, is dat zij zelf hun oude dag ook anders hadden voorzien toen ze hun huwelijksbeloften uitspraken.

Meer lezen/luisteren?

Schuld – wat als je losbreekt van alle verwachtingen? Petra Scherpenhuizen
Vodcast #211 Van loyaliteit- en schuldgevoel naar bevrijding

[1] Nationale Echtscheidingsmonitor 2025