Voor wie is die mantelzorgagenda eigenlijk?

De Tweede Kamer vroeg het kabinet om een breed mantelzorgplan omdat er steeds meer zorg op de schouders van mantelzorgers terechtkomt, terwijl velen nu al tegen hun grenzen aanlopen. Afgelopen vrijdag verscheen het antwoord: de Mantelzorgagenda 2027–2030. Een document vol plannen, onderzoeken, overlegstructuren en goede bedoelingen. Maar is dit werkelijk het antwoord op de problemen waarvoor de Tweede Kamer om dat plan vroeg?

Wij hebben de definitieve agenda grondig bestudeerd en naast onze eerdere inbreng gelegd. En eerlijk gezegd zijn we niet alleen teleurgesteld, maar ook boos. Want ondanks maandenlang overleg, vier onderzoeken en concrete voorstellen ontbreekt nog altijd voldoende bescherming tegen overbelasting, inkomensverlies en het ontbreken van professionele en vervangende zorg. Het kabinet erkent de problemen, maar schuift belangrijke oplossingen opnieuw vooruit.

En laat één ding duidelijk zijn: Wij zíjn die mantelzorgers voor wie deze agenda bedoeld is. Wij weten hoe het is om werk, gezin en zorg overeind te houden, voortdurend verantwoordelijk te zijn en ondertussen steeds verder in te leveren op je eigen leven. We hebben onze ervaringen en die van andere mantelzorgers onderzocht, onderbouwd en bij het ministerie van VWS ingebracht. Niet om aan een overlegtafel te mogen zitten, maar omdat we willen dat er éindelijk iets verandert.

Wat krijg je als mantelzorger?

De agenda belooft betere ondersteuning. Vanaf 2027 is jaarlijks €25 miljoen beschikbaar voor mantelzorgondersteuning en logeerzorg. Gemeenten krijgen hulp bij het verbeteren van hun aanbod, er komen maatregelen tegen regeldruk en er wordt gewerkt aan betere samenwerking tussen professionals en mantelzorgers.

Dat zijn op zichzelf nuttige stappen. Maar er is geen landelijk gegarandeerd basisniveau voor ondersteuning of vervangende zorg, met duidelijke afspraken over beschikbaarheid en wachttijden. Ook is niet geregeld dat iemand bij ingewikkelde zorgsituaties altijd terechtkan bij één professional die helpt de zorg te coördineren. Terwijl mantelzorgers juist behoefte hebben aan iemand die verantwoordelijkheid en regelwerk overneemt, in plaats van nóg meer informatie over hoe ze alles zelf kunnen organiseren.

Bij reablement en netwerkzorg, waarbij mensen worden geholpen zelfstandiger te functioneren en hun omgeving meer wordt betrokken, ontbreekt bovendien een verplichte toets of zorgtaken en verantwoordelijkheden ongemerkt naar familie verschuiven.

Een zorgplangesprek dat verplicht wordt?

Een nieuwe maatregel roept bij ons extra zorgen op. Het kabinet wil onderzoeken of een zorgplangesprek verplicht gesteld kan worden, waarin ook de positie van de mantelzorger wordt besproken.

Maar wat wordt daarin straks vastgelegd? Welke zorgtaken iemand op zich neemt? En wat gebeurt er wanneer die mantelzorger later niet meer kan of wil?

Er is nog geen besluit genomen over zo’n verplicht gesprek, laat staan over een bindend contract. Toch vinden wij dat vrijwilligheid vooraf gewaarborgd moet worden. Een zorgplan mag nooit een middel worden om mantelzorgers vast te pinnen op verantwoordelijkheden die zij niet langer kunnen dragen.

De agenda stelt ook dat professionele zorg beschikbaar moet zijn wanneer dat nodig is. Maar wie bepaalt wanneer die zorg noodzakelijk is? En wat als een mantelzorger aangeeft dat de grens bereikt is, terwijl de verantwoordelijke instantie vindt dat de zorg thuis nog wel kan doorgaan? Zonder duidelijke afspraken over zorgovername blijft die keuzevrijheid onzeker.

En je werk, inkomen en gezondheid?

Het kabinet werkt aan een vereenvoudiging van het bestaande zorgverlof tot acht weken. Daarvan blijven twee weken gedeeltelijk betaald, tegen 70% van het loon. De overige zes weken zijn onbetaald. Over uitbreiding van betaald verlof volgt eerst nader onderzoek, terwijl de SER juist acht weken publiek betaald verlof adviseerde.

Wat heb je aan twee weken gedeeltelijk betaald verlof wanneer je jarenlang intensief zorgt? Ons onderzoek De prijs van mantelzorg laat zien hoe groot de gevolgen zijn: 55,3% van de 702 deelnemers rapporteert inkomensverlies, 63,2% heeft financiële reserves aangesproken en 24,7% heeft vanwege geld eigen medische of tandheelkundige zorg uitgesteld of niet gebruikt.

Toch ontbreekt een nieuwe structurele regeling die mantelzorgers beschermt tegen langdurig inkomensverlies, uitgeput spaargeld en pensioenverlies. Ook voor zelfstandigen komt er geen specifieke nieuwe compensatieregeling.

Onze meetlat voor deze agenda

Wij hebben vijf eenvoudige vragen waarmee we ieder mantelzorgbeleid willen beoordelen: kun je de zorg volhouden, blijven werken, voldoende vervangende zorg krijgen om structureel te herstellen, professionele hulp krijgen wanneer dat nodig is en de mantelzorg financieel blijven dragen?

Op geen van die vijf punten geeft de agenda volgens ons voldoende zekerheid over wat iedere mantelzorger daadwerkelijk kan verwachten.

Er komen jaarlijkse voortgangsrapportages en de monitoring wordt verder uitgewerkt. Maar de door ons gevraagde landelijke nulmeting, onafhankelijke effectmeting en verplichte bijsturing bij onvoldoende resultaat zijn niet vastgelegd. Mantelzorgers krijgen bovendien een jaarlijkse adviesraad, maar geen gegarandeerde medebeslissingsrechten.

Wij laten het hier niet bij

Het kabinet presenteert een breed pakket aan activiteiten. Maar een breed plan is nog geen samenhangend antwoord op de problemen waarvoor de Tweede Kamer om deze agenda vroeg.

Wij hebben onderzocht, meegedacht en oplossingen aangedragen. Nu ligt er een definitieve agenda die vooral beschrijft wat overheden en organisaties gaan doen, zonder voldoende vast te leggen wat mantelzorgers daardoor minder hoeven te dragen.

Daarom leggen wij onze bevindingen en voorstellen voor aan de Tweede Kamer. En daarom gaan wij onze eigen koers nadrukkelijker zichtbaar maken, met ons nieuwe manifest als inhoudelijke basis.

Want wij zijn niet alleen de mensen over wie dit beleid gaat. Wij zijn ook de mensen die ermee moeten (over)leven. En wij zijn niet van plan genoegen te nemen met opnieuw vier jaar goede bedoelingen!

BRONNEN:
MANTELZORGAGENDA 2027-2030
WAAROM WIJ ONS TERUGTROKKEN