Hoeveel kan een mantelzorger nog inleveren?

De berichten van de afgelopen maand vertellen eigenlijk allemaal hetzelfde verhaal. Alleen steeds in een andere vorm. Mantelzorgers leveren tijd in, inkomen, gezondheid en sociale contacten. En toch blijft in Nederland de gedachte hardnekkig bestaan dat er thuis nog wel wat extra zorg kan worden opgevangen.

Uit ons onderzoek De prijs van mantelzorg blijkt dat 24,7% van de deelnemers medische of tandheelkundige zorg heeft uitgesteld of niet heeft gebruikt vanwege geld. Bij mantelzorgers die zeggen dat ze hun situatie financieel niet langer kunnen volhouden, loopt dat percentage zelfs op tot 99,1%. Dat zijn geen abstracte cijfers. Dat betekent dat mensen voor een ander zorgen en ondertussen zelf niet meer naar de tandarts gaan of zorg uitstellen omdat het geld op is. Op zo’n moment hebben we het niet meer alleen over ‘zware mantelzorg’. Dan ontstaat er schade.

Tegelijk kwam het Sociaal en Cultureel Planbureau met nieuwe cijfers. Ruim 5,5 miljoen Nederlanders geven mantelzorg en bijna drie miljoen van hen hebben een grote zorgtaak. Het SCP rekent daarbij mensen mee die meer dan acht uur per week helpen en/of een centrale verantwoordelijkheid dragen voor de zorgsituatie. Toch klinkt in beleidsstukken en discussies nog vaak het idee door dat familie, vrienden en buren in de toekomst meer kunnen doen. Het SCP laat juist zien hoe wankel dat uitgangspunt is. Mensen willen vaak best helpen, maar lang niet iedereen heeft daar ook daadwerkelijk de tijd, gezondheid en ruimte voor. Willen is iets anders dan kunnen.

Ook financieel wordt steeds duidelijker wat er gebeurt. Ecorys berekende in opdracht van Mantelzorgnl dat de combinatie van mantelzorg en werk de samenleving inmiddels ongeveer 11 miljard euro per jaar kost. Mensen gaan minder werken, nemen verlof op of vallen uit. Dat maakt één ding pijnlijk duidelijk: zorg die uit de professionele sector verdwijnt, wordt niet gratis. De kosten verdwijnen niet, ze verplaatsen zich. Naar de werknemer die inkomen verliest, naar de werkgever die personeel mist en naar gezinnen die financieel steeds minder ruimte overhouden.

En dan is er nog iets wat veel minder zichtbaar is. Uit cijfers van het Nationaal Mantelzorgpanel blijkt dat 38% van de mantelzorgers zich eenzaam of zeer eenzaam voelt. Ook dat ontstaat vaak niet ineens. Het begint met een etentje afzeggen, minder spontaan weg kunnen, steeds bereikbaar moeten zijn en uiteindelijk merken dat je wereld kleiner wordt. We praten veel over het sociale netwerk als oplossing voor de zorg, maar veel minder over wat er met dat netwerk gebeurt als iemand jarenlang zorgt.

Juist tegen die achtergrond is het extra wrang dat het kabinet vanaf 2029 de huishoudelijke hulp uit de Wmo wil schrappen. De Tweede Kamer heeft inmiddels gevraagd eerst alternatieven te onderzoeken voordat onomkeerbare stappen worden gezet. Terecht, want het werk verdwijnt natuurlijk niet. De was blijft liggen, het huis moet nog steeds schoon en de boodschappen moeten nog steeds worden gedaan. Als professionele ondersteuning wegvalt, komt dat werk uiteindelijk vaak opnieuw bij dezelfde mensen terecht: de partner, de dochter, de zoon, de buurvrouw. De mantelzorger.

Dat is misschien wel het belangrijkste wat de afgelopen maand laat zien. We hoeven niet meer te waarschuwen dat mantelzorgers ooit tegen hun grens aan zullen lopen. Voor een deel van hen is die grens al bereikt. Als mensen hun eigen zorg uitstellen omdat ze het geld niet hebben, als ze minder moeten werken om de zorg thuis rond te krijgen en als hun sociale leven steeds verder verdwijnt, dan is er geen sprake meer van een theoretisch risico.

En toch blijft de beweging dezelfde kant op gaan: langer thuis wonen, meer naar elkaar omkijken, meer informele zorg.

Maar een dag heeft nog steeds maar 24 uur. Een inkomen kan maar één keer worden uitgegeven. En een mens kan maar zoveel dragen.

Natuurlijk blijven mensen voor elkaar zorgen. Uit liefde, loyaliteit en betrokkenheid. Maar juist daarom mag beleid daar nooit onbeperkt op leunen. Mantelzorg mag niet de plek worden waar personeelstekorten, bezuinigingen en gaten in professionele zorg stilletjes worden neergelegd.

Want mantelzorgers zijn geen onuitputtelijke hulpbron. Het zijn mensen. En steeds vaker betalen zij zelf de rekening.