Kwetsbare ouderen? De rekening ligt bij mantelzorgers

De afgelopen week las ik een analyse van het NIDI over kwetsbare ouderen in de stad en daarbuiten. Het stuk laat zien hoe sterk kwetsbaarheid verschilt per woonomgeving. In de stad spelen eenzaamheid en versnipperde netwerken, buiten de stad gaat het vaker om afstand, bereikbaarheid en het ontbreken van voorzieningen.

Terecht. En toch mis ik iets essentieels.

Want of een oudere nu in de stad woont of op het platteland: kwetsbaarheid landt vrijwel altijd bij een mantelzorger.

Mantelzorgelijk laat elke dag zien wat er gebeurt als zorgbeleid blijft rekenen op mantelzorg zonder grenzen, rechten of bescherming.

Wat beleid ‘omgeving’ noemt, is vaak één persoon

In beleidsstukken lees ik vaak dat “de omgeving” een belangrijke rol speelt. Dat er gekeken moet worden naar het netwerk rondom een oudere. In de praktijk is dat netwerk meestal klein. Soms zelfs één persoon.

Iemand die rijdt omdat er geen OV is.
Iemand die regelt omdat het systeem ondoorzichtig is.
Iemand die opvangt wat niet meer georganiseerd wordt.

Dat is geen abstracte omgeving. Dat is een mens van vlees en bloed.

Beleidsaannames die niet kloppen

Onder termen als zelfredzaamheid, langer thuis wonen en passende zorg wordt al jaren verondersteld dat naasten wel bijspringen. Dat mantelzorg beschikbaar is. Dat het “erbij kan”.

Het NIDI laat zien dat die aanname niet klopt. Netwerken verschillen sterk in draagkracht, nabijheid en mogelijkheden. In de stad zijn er vaker voorzieningen, maar ontbreekt sociale samenhang. Buiten de stad zijn netwerken soms hechter, maar is professionele zorg schaars en ver weg.

In beide gevallen wordt het probleem niet opgelost, maar doorgeschoven.

Kwetsbaarheid stopt niet bij de oudere

Kwetsbaarheid gaat niet alleen over gezondheid. Het gaat over wonen, mobiliteit, inkomen, regie en sociale verbondenheid. En precies op die terreinen zijn publieke verantwoordelijkheden de afgelopen jaren afgebouwd.

Wat daarbij structureel ontbreekt, is de vraag wat dat betekent voor mantelzorgers.

Wie vangt de extra reistijd op?
Wie betaalt de prijs van minder werken?
Wie beschermt tegen uitval, overbelasting en ziekte?

Zolang die vragen niet gesteld worden, blijven analyses over kwetsbare ouderen onvolledig.

Stad of platteland is een valse tegenstelling

De tegenstelling tussen stad en buitengebied leidt af van de kern. Ja, de context verschilt. Maar de uitkomst is dezelfde: mantelzorgers dragen de gevolgen van systeemkeuzes die elders zijn gemaakt.

In de stad betekent dat vaak bureaucratie, versnippering en eenzaamheid.
Buiten de stad betekent het fysieke uitputting, reistijd en gebrek aan ondersteuning.

De mantelzorger is in beide gevallen de sluitpost.

Zolang mantelzorg onzichtbaar blijft, verandert er niets

Onderzoek naar kwetsbare ouderen is nodig en waardevol. Maar zolang de rol en grenzen van mantelzorgers niet expliciet worden meegenomen, blijven oplossingen schijnoplossingen.

Mantelzorg is geen vanzelfsprekende, onuitputtelijke bron.
Het is zorg. En zorg vraagt erkenning, bescherming en beleid dat de werkelijkheid aankan.