“Ik wil vooral niet nóg iets zijn waar ze zich zorgen over maken”

Als binnen een gezin veel aandacht nodig is voor één gezinslid, betekent dat niet automatisch dat andere kinderen aandacht tekortkomen. Toch kan de verdeling binnen een gezin veranderen. Afspraken in het ziekenhuis, onverwachte situaties, gesprekken met hulpverleners en dagelijkse zorg kosten tijd en energie. Sommige broers en zussen reageren daarop door zichzelf juist zelfstandiger op te stellen.

We spraken met een jonge mantelzorger die pas veel later besefte hoe vanzelfsprekend dat voor haar was geworden.

Had je vroeger het gevoel dat er thuis weinig aandacht voor jou was?

“Nee, en dat vind ik belangrijk om te zeggen. Ik heb me nooit minder geliefd gevoeld. Mijn ouders waren er voor mij en ik kon altijd bij ze terecht.”

“Maar ik zag natuurlijk wel hoeveel er speelde. Als er net een slechte uitslag was geweest of iedereen moe was na een ziekenhuisdag, ging ik niet ook nog uitgebreid vertellen dat ik ruzie had met een vriendin.”

“Dan dacht ik: dit los ik zelf wel op.”

Dat gebeurde niet omdat iemand haar vroeg om problemen voor zichzelf te houden. Integendeel. Thuis werd regelmatig gevraagd hoe het met haar ging. Toch maakte ze zelf een afweging over wat belangrijk genoeg was om te vertellen.

Weet je nog wanneer je daarmee begon?

“Nee. Volgens mij was het er gewoon.”

“Ik wist welke dingen thuis echt belangrijk waren. Een onderzoek, een opname, gedoe met medicatie. Dan voelt een onvoldoende of een probleem op je werk ineens niet zo urgent.”

“Dat betekent niet dat het voor mij niets betekende. Ik vond alleen dat ik het zelf moest kunnen oplossen.”

Juist dat onderscheid komt terug in onderzoek naar broers en zussen van kinderen met een chronische ziekte of beperking. Hun ervaringen lopen sterk uiteen. Onderzoek beschrijft zowel positieve uitkomsten, zoals betrokkenheid en zelfstandigheid, als mogelijke extra belasting. Een deel van de broers en zussen rapporteert bijvoorbeeld zorgen om het gezinslid, minder aandacht voor eigen behoeften of het gevoel rekening te moeten houden met de situatie thuis. Dat betekent niet dat deze gevolgen voor iedere broer of zus gelden. De gezinssituatie, de zorgzwaarte, onderlinge relaties en beschikbare steun maken veel verschil.

Werd je daardoor zelfstandiger?

“Waarschijnlijk wel. Als ik iets kon regelen, deed ik het zelf. Als ik ergens naartoe moest, zocht ik uit hoe ik er kwam. Als er iets op school speelde, probeerde ik eerst zelf een oplossing te vinden.”

“Dat werd ook een beetje mijn reputatie thuis. Met mij kwam het wel goed.”

“En eerlijk gezegd vond ik dat ook prettig. Ik wilde helemaal niet degene zijn waar iedereen achteraan moest.”

Juist in die laatste zin zit een familierol die gemakkelijk onzichtbaar blijft. In een gezin waarin veel zorg nodig is, kan het kind dat weinig vraagt juist als degene worden gezien over wie men zich geen zorgen hoeft te maken. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn. Zelfstandigheid hoort bij opgroeien en kan ook iets positiefs zijn. Het wordt anders wanneer iemand structureel het gevoel krijgt dat eigen zorgen minder belangrijk zijn of geen ruimte mogen innemen.

Heb je ooit gedacht: nu wil ik dat het eens over mij gaat?

“Ja, natuurlijk. Vooral bij dingen die voor mij groot waren.”

“Ik weet nog dat ik een keer thuiskwam met nieuws waar ik heel enthousiast over was. Precies die dag was er thuis iets gebeurd. Niemand deed iets verkeerd, maar het moment was gewoon weg. Mijn nieuws kwam later wel.”

“Op zo’n moment baal je. En vijf minuten later voel je je daar dan weer schuldig over, want je begrijpt ook waarom de aandacht ergens anders nodig is.”

Dat dubbele gevoel vindt ze achteraf misschien wel het moeilijkst uit te leggen. Ze kon begrijpen waarom de zorg soms voorrang kreeg en tegelijkertijd teleurgesteld zijn wanneer iets van haarzelf daardoor naar de achtergrond verdween. Die gevoelens spreken elkaar niet tegen. Binnen één gezin kunnen liefde, begrip, irritatie, trots en teleurstelling naast elkaar bestaan.

Praatte je daar met vrienden over?

“Niet veel. Voor hen was het lastig te begrijpen. Als ik zei dat er thuis weinig tijd was, klonk het al snel alsof mijn ouders niets voor mij deden. Dat was helemaal niet hoe ik het ervoer.”

“Het ging niet om te weinig liefde. Er waren gewoon periodes waarin één persoon meer nodig had.”

“En ik had mezelf aangeleerd om in die periodes zo min mogelijk nodig te hebben.”

Pas toen ze ouder werd, merkte ze dat die gewoonte niet altijd handig was. Ook buiten het gezin probeerde ze problemen lang zelf op te lossen. Hulp vragen voelde al snel alsof ze iemand lastigviel. Ze wil daar geen eenvoudige oorzaak aan verbinden. Mensen ontwikkelen zich door veel verschillende ervaringen. Wel herkent ze dat haar rol thuis heeft bijgedragen aan de manier waarop ze met haar eigen problemen omging.

Zou je achteraf iets anders willen?

“Ik zou vooral tegen mijn jongere zelf zeggen dat je geen ranglijst hoeft te maken van problemen.”

“Dat iemand anders ernstig ziek is, betekent niet dat jij niet verdrietig mag zijn omdat je relatie uitgaat. En een ziekenhuisafspraak maakt jouw examen niet ineens onbelangrijk.”

“Dat snap ik nu veel beter dan toen.”

Misschien raakt ze daarmee precies aan iets wat gemakkelijk wordt gemist wanneer we over jonge mantelzorgers praten. We kijken vaak naar wat zij voor een ander doen. Hoeveel uur zij helpen, welke taken zij uitvoeren en hoeveel verantwoordelijkheid zij dragen. Maar familierollen ontstaan ook door wat iemand besluit níét te vragen.

Soms is de jonge mantelzorger niet degene die het meeste regelt of de meeste praktische zorg geeft. Soms is het juist degene van wie iedereen denkt: die redt zich wel.

En juist aan diegene mogen we af en toe vragen of dat werkelijk zo is.