Degene die altijd een grap maakt

In gezinnen waarin langdurige ziekte, een beperking of psychische problemen spelen, kunnen ongemerkt verschillende rollen ontstaan. De één regelt veel, een ander trekt zich eerder terug en weer iemand probeert vooral de sfeer een beetje luchtig te houden.

Ook dat laatste kan een rol zijn die een jonge mantelzorger op zich neemt. Niet iedere jonge mantelzorger helpt met medicatie, persoonlijke verzorging of afspraken. Soms zit het zorgen in veel kleinere dingen. Aanvoelen wanneer de spanning oploopt. Merken wanneer een gesprek te zwaar wordt. Of precies op zo’n moment iets zeggen waardoor er toch even gelachen wordt.

“Als het ongemakkelijk of gespannen wordt, ben ik vaak degene die een grap maakt. Niet omdat ik bewust denk dat ik de sfeer moet redden. Het gebeurt gewoon.”

Onderzoek naar jongeren die opgroeien met ziekte of een beperking in het gezin laat zien dat zij verschillende manieren gebruiken om met spanning en onzekerheid om te gaan. Daarbij kunnen onder meer afleiding, het vasthouden aan het gewone dagelijks leven en humor een rol spelen.

Even lachen na een moeilijk gesprek verandert niets aan de situatie. Maar het kan wel een moment creëren waarop ziekte of zorg niet alles bepaalt.

“Juist op moeilijke dagen kan het fijn zijn als er ook gewoon gelachen wordt. Niet om iets weg te stoppen, maar omdat niet ieder moment zwaar hoeft te zijn.”

Daar hoeft helemaal niets problematisch aan te zijn. Integendeel. Humor kan mensen verbinden en spanning verminderen. Toch kan zo’n rol na verloop van tijd ook vanzelfsprekend worden.

Iemand die vaak vrolijk is, relativeert en anderen aan het lachen maakt, wordt gemakkelijk gezien als degene die zich wel redt. En misschien gaat diegene zichzelf uiteindelijk ook zo zien.

“Als ik zelf een keer stil ben, valt dat meteen op. Mensen zijn blijkbaar gewend dat ik degene ben die het luchtig houdt.”

Dat kan iets doen met de ruimte die iemand zichzelf geeft voor eigen emoties. Een conflict met een vriend kan klein voelen naast een ziekenhuisopname. Stress over een studie lijkt minder belangrijk wanneer er thuis grote zorgen zijn. Een slechte dag wordt sneller afgedaan met de gedachte dat er ergere dingen bestaan.

Niet omdat iemand heeft gezegd dat die gevoelens er niet mogen zijn, maar omdat vergelijken bijna vanzelf gaat.

“Dan denk je al snel: dit los ik zelf wel op. Er speelt al genoeg.”

Onderzoek naar jonge mantelzorgers en naar broers en zussen van mensen met een chronische aandoening of beperking laat zien dat ervaringen sterk uiteenlopen. Sommige jongeren beschrijven extra belasting of zorgen, terwijl anderen ook positieve gevolgen noemen, zoals zelfstandigheid, betrokkenheid en het ontwikkelen van sociale vaardigheden. Er bestaat dus niet één typische reactie op opgroeien in een gezin waarin zorg een grote rol speelt.

Dat geldt ook voor humor. Goed kunnen aanvoelen wanneer iemand behoefte heeft aan afleiding kan juist een sterke sociale vaardigheid zijn. Snel spanning herkennen, relativeren en mensen bij elkaar brengen zijn eigenschappen waar iemand ook later veel aan kan hebben.

“Ik vind het helemaal niet vervelend dat ik snel humor gebruik. Het hoort bij mij. Ik weet alleen inmiddels dat ik niet altijd degene hoef te zijn die ervoor zorgt dat iedereen zich beter voelt.”

Daar zit misschien het belangrijkste verschil. Een grap maken omdat iets grappig is, is iets anders dan automatisch een grap maken zodra een gesprek dichtbij komt.

Soms wordt dat pas zichtbaar wanneer iemand doorvraagt.

“Als iemand vraagt hoe het gaat, is een grappig antwoord makkelijk. Een serieus antwoord geven kan veel moeilijker zijn.”

Wanneer we over jonge mantelzorg praten, kijken we vaak naar wat iemand doet. Hoeveel uur wordt er geholpen? Welke taken worden overgenomen? Gaat iemand mee naar afspraken? Maar de invloed van zorg binnen een gezin is niet altijd in uren of handelingen uit te drukken.

Soms wordt iemand de regelaar. Soms degene die weinig vraagt. Soms de bemiddelaar. En soms degene die iedereen aan het lachen krijgt.

Dat laatste kan ontzettend waardevol zijn. Het betekent alleen niet automatisch dat diegene zelf nooit een luisterend oor nodig heeft.

Misschien is het daarom juist bij degene die alles met een grap afdoet soms goed om nog één keer te vragen: hoe gaat het echt?