Mantelzorg – wie profiteert en wie betaalt de prijs?

Er is een nieuwe trend gaande in zorgland: mantelzorgers moeten worden opgeleid.

Er verschijnen rapporten, verkenningen en plannen. En inmiddels zelfs initiatieven voor complete “academies” waar mantelzorgers kunnen leren hoe zij hun zorgtaken beter kunnen uitvoeren. Op papier klinkt dat als vooruitgang maar in werkelijkheid is het iets anders.

Laten we het beestje bij de naam noemen: er ontstaat hier een nieuwe markt, een markt waarin:

• trainingen worden ontwikkeld
• programma’s worden uitgerold
• organisaties zich positioneren als dé expert in mantelzorgscholing

Er wordt geïnvesteerd, ontwikkeld en verdiend, maar door wie? In ieder geval niet door de mantelzorger. Die staat nog steeds aan de andere kant; onbetaald, overvraagd en inmiddels ook nog “opleidingsplichtig”.

Mantelzorg werd altijd gebracht als iets moois. Iets wat je doet uit liefde, uit betrokkenheid. Maar die realiteit is allang ingehaald weten we inmiddels. Mantelzorg is geen aanvulling meer. Het is een fundament geworden onder een zorgsysteem dat kraakt aan alle kanten. En in plaats van dat systeem te herstellen, gebeurt er iets anders: dat, wat we hier nu al langer roepen:

De verantwoordelijkheid wordt verschoven naar families, naar partners, naar kinderen. Naar mensen die daar nooit voor gekozen hebben als beroep maar er wel in terecht zijn gekomen.

Opleiden als schijnoplossing

En nu is daar dus de volgende stap: opleiden. Want als mantelzorgers steeds meer zorgtaken uitvoeren, inclusief complexe en medische handelingen, dan moeten ze daar natuurlijk wel goed op voorbereid worden. Dat klinkt logisch maar stel jezelf één simpele vraag: Waarom moeten mantelzorgers dit werk überhaupt doen?

Opleiden is hier een schijnoplossing, een manier om een fundamenteel probleem zoals het personeelstekort en falend beleid, niet echt aan te pakken. Wat deze ontwikkeling extra wrang maakt, is dat ze niet gepaard gaat met betere ondersteuning, integendeel.

Terwijl er wordt geïnvesteerd in opleidingen en programma’s:

• staat respijtzorg onder druk
• verschraalt lokale ondersteuning
• worden budgetten gekort
• en moeten mantelzorgers zelf maar uitzoeken hoe ze overeind blijven

Dus samengevat: meer verantwoordelijkheid en meer verwachtingen, maar niet meer steun. Dat is geen balans, dat is het doorschuiven van een probleem.

Bestaansonzekerheid

Terwijl er nieuwe markten ontstaan rondom mantelzorg met trainingen, trajecten en zelfs complete academies voltrekt zich aan de andere kant een totaal ander verhaal. Dat van de mantelzorger zelf…

De mantelzorger die:

• minder gaat werken of helemaal stopt
• inkomen verliest
• pensioenopbouw misloopt
• lichamelijk en mentaal uitgeput raakt en daar zelden iets voor terugziet

Sterker nog: voor veel mantelzorgers verandert bestaanszekerheid langzaam maar zeker in bestaansonzekerheid. Dat is de harde realiteit die in geen enkel beleidsstuk centraal staat!

Mantelzorg is zogenaamd vrijwillig, maar iedereen die er middenin zit, weet beter. Het is geen keuze als er geen alternatief is, professionele zorg tekortschiet en de druk vanuit omgeving en systeem oploopt. Dan is het geen vrijwilligheid meer, dan is het een stille verplichting.

Waar blijft het eerlijke beleid?

Als we écht iets willen doen voor mantelzorgers, dan begint dat niet met opleidingen.

Dan begint het met:

• duidelijke grenzen aan wat je van mantelzorgers mag vragen
• structurele en toegankelijke ondersteuning
• financiële erkenning
• en bovenal: de keuzevrijheid om het niet te doen

Maar daar blijft het opvallend stil want dat kost geld en dat is precies wat ze niet willen. Dus dat wordt in vele discussies zorgvuldig vermeden.

Tot slot

We moeten stoppen met het romantiseren van mantelzorg. Wat hier gebeurt, is geen toevallige ontwikkeling meer. Het is een systeem waarin de “ene kant” AAN verdient en de “andere kant” steeds verder IN-levert. Zonder bescherming, zonder eerlijke compensatie en zonder echte keuzevrijheid. Noem het geen innovatie en vooruitgang.

Noem het wat het is: Een systeem dat draait op de uitputting van mensen die het zich niet kunnen permitteren om nee te zeggen.

*n.a.v. een recente publicatie van Vilans ‘Opleiden mantelzorgers belangrijk, maar gaat niet vanzelf’