Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO) Analyse door de ogen van mantelzorgers

Inleiding – Wat er níet in het akkoord staat

Het nieuwe Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg lijkt op het eerste gezicht een stap in de goede richting. Betere ondersteuning, gerichtere inzet van mens en middelen, minder administratie en goede zorg voor hen die het nodig hebben.

Maar als je goed leest, zie je iets zorgelijks: mantelzorgers vormen de rode draad in dit Hoofdlijnenakkoord voor de zorg van de toekomst. Mantelzorgers als oplossing voor het tekort aan zorgpersoneel, voor het goed inzetten van zelfredzaamheid van de zorgvrager, voor het opvangen van strengere toelatingseisen van de verpleeghuizen en voor het samenwerken en meewerken met de formele zorg. En deze aanpak levert een arbeidsmarktbesparing op van ca. 50.000 zorgmedewerkers.

Dat betekent dat mantelzorgers naast hun huidige inzet ook nog de verminderde inzet van zorgverleners op moeten vangen. En dat zonder duidelijke afspraken over steun, geld of inspraak. Stichting Mantelzorgelijk maakt zich daar zorgen over. In deze analyse laten we zien wat er juist níet in het akkoord staat – en waarom dat grote gevolgen kan hebben voor mantelzorgers, hun naasten en de samenleving.

1. Gelijkgerichte ondersteuning voor mantelzorgers?

In het akkoord staat dat het wenselijk is om het ondersteuningsaanbod vanuit alle gemeenten transparant en voorspelbaar te laten zijn en dat er toegewerkt wordt naar gelijkgerichte ondersteuning. Maar er zijn geen duidelijke aanwijzingen over het minimale kwaliteitsniveau van deze ondersteuning. Er wordt wel verwezen naar de 8 vraaggebieden waar mantelzorgers knelpunten ervaren en er wordt geld beschikbaar gesteld zodat gemeenten hierop in kunnen zetten.  Maar wat we nu echt kunnen gaan verwachten en waar we echt op kunnen rekenen blijft voor nu onduidelijk.

2. Erkenning van mantelzorgers

In het hele akkoord van 47 pagina’s valt 1 keer het woord erkenning. En wel in deze zin: ‘Daarom is het belangrijk dat er in de samenleving aandacht en erkenning is voor de onschatbare waarde van mantelzorg.’ In de samenleving, maar niet in dit akkoord. Nergens een verwijzing naar het daadwerkelijk erkennen van de rol van mantelzorg. Geen zeggenschap, geen positie, alleen taken.

3. Waardering van mantelzorgers

Ondanks het feit dat het akkoord rust op de schouders van mantelzorgers wordt er met geen woord gerept over het waarderen hiervan. Er wordt alleen ingezet op de ondersteuning van mantelzorgers zodat ze het zo lang mogelijk kunnen volhouden. Dat intensieve mantelzorg leidt tot afbraak van de sociale, financiële en fysieke mogelijkheden wordt buiten beschouwing gelaten.

4. Herverdelen van de taken

Het hele akkoord staat vol met taken die vanuit de formele zorg overgeheveld kunnen worden naar de informele zorg (mantelzorg en vrijwilligers). Maar nergens wordt genoemd dat met het overhevelen van de taken ook het geld zal volgen. Instellingen krijgen dan dus geld voor niet-geleverde taken omdat die uitgevoerd worden door onbetaalde mantelzorgers. Dit kan toch niet waar zijn?

5. Respijtzorg blijft een loze belofte

Respijtzorg – even op adem komen als mantelzorger – wordt belangrijk genoemd. Maar het wordt nergens goed geregeld. Het is geen recht, er is geen standaard aanbod en geen garantie dat het er overal is. Er wordt nergens genoemd dat er een minimaal aanbod moet zijn en dat mantelzorgers moeten kunnen rekenen op de inzet hiervan. Nu lijkt het een mooie intentie zonder verplichting.

6. Werk en mantelzorg: géén bescherming

Er komt pas eind 2025 een advies over werk en mantelzorg. Tot die tijd is er niets geregeld. Geen bescherming voor mantelzorgers met een baan. En dus ook geen oplossing voor burn-out, uitval of geldzorgen. Wie zorgt én werkt, staat er nog even alleen voor.

7.  Reablement: minder hulp, tenzij je netwerk inspringt

Het idee om mensen zo lang mogelijk zelfstandig te houden is goed. Maar in het akkoord wordt het vooral gebruikt om zorg af te bouwen. Het resultaat: minder professionele hulp en hiermee wordt de zelfredzaamheid van mensen vooral afhankelijk van hun sociaal netwerk.

8. ‘Thuis als het kan’ zonder duidelijke grenzen

De norm is: thuis blijven wonen, ook als je veel zorg nodig hebt. Maar wat als dat thuis niet meer veilig of haalbaar is? Dan is de mantelzorger de laatste strohalm. Zonder vangnet, zonder concrete afspraken over wat professionele zorg minimaal moet bieden.

9. Opnametoets

Met een WLZ-indicatie wordt een opname in een verpleeghuis niet langer vanzelfsprekend. Er komt een extra opnametoets zodat alleen de meest kwetsbare of zorgintensieve ouderen toegang gaan krijgen. De toegang wordt dus extra afgebakend en dit verhoogt de druk in de thuissituatie. Er zal een groot beroep gedaan worden op mantelzorgers om dit op te vangen.

10.  Bezuiniging vermomd als beleid

De echte boodschap van het akkoord is: “Zorg maar voor je naaste, want wij kunnen het niet meer aan.” Mantelzorg wordt niet gezien als vrijwillige inzet, maar als noodoplossing voor toekomstige tekorten. Geen effectieve ondersteuning, geen bescherming – wel verwachtingen. En dat de inzet van mantelzorgers dan ook nog 50.000 potentiële arbeidsplaatsen bespaart is eigenlijk best onverteerbaar.

11.  Mantelzorgers leveren miljarden, maar krijgen niets terug

De waarde van mantelzorg wordt geschat op zo’n 32 tot 44 miljard euro. Dat is wat het zou kosten als professionals al die zorg moesten leveren. Toch krijgt mantelzorg geen vaste plek in het beleid. Geen financiële waardering, geen rechten, geen bescherming. Een systeem dat zó afhankelijk is van onbetaalde inzet, maar daar niets tegenover zet, is op de lange termijn niet eerlijk, niet solidair en niet houdbaar.

12. En niets over AAN de zorg

Om de ouderenzorg goed en betaalbaar te houden wordt er dus vooral ingezet op de extra inzet van mantelzorgers, het verminderen van administratie en het versterken van het ondersteuningsaanbod. Maar geen enkel woord over de instellingen zelf. Niets over het besparen van geld door het effectiever inzetten van menskracht, door het schrappen van managementlagen of wat dan ook. En geen enkel woord dat er bespaard gaat worden op al die bedrijven die AAN de zorg verdienen met onderzoek en advies.

Conclusie: mantelzorg wordt door belanghebbenden als dé oplossing gezien

Het HLO-akkoord zegt dat mantelzorg belangrijk is – maar doet niets om mantelzorgers echt te beschermen. Er worden verantwoordelijkheden doorgeschoven zonder zekerheden of hulp. Het lijkt alsof je nog kunt kiezen, maar in werkelijkheid wordt mantelzorg steeds meer als plicht ervaren. Gelukkig wijst het akkoord wel twee keer op het feit dat mantelzorg (juridisch) niet af te dwingen is. Laten we dit goed in ons vizier houden!

Nawoord

Mantelzorg als dé oplossing voor de vele problemen in de zorg. Als sluitpost in een zorgsysteem. Zonder positie, zonder zeggenschap, zonder rechten, zonder inkomensbescherming en zonder vangnet. Een beleidskeuze waarin vooral de mantelzorgers zelf de prijs gaan betalen; financieel, emotioneel, sociaal en fysiek.

Een akkoord waardoor mantelzorgers nog meer zorgen krijgen en nog meer zorg moeten leveren. En dit alles zonder enige bescherming of garanties. Dit is voor Mantelzorgelijk onacceptabel en wij ondersteunen dit akkoord dan ook niet.