De emotionele kant van mantelzorg deel 1

Of je nou geleidelijk aan of plotseling mantelzorger wordt, als gevolg van een crisis of simpelweg bij gebrek aan beter, er komen veel emoties naar boven als je die taak op je neemt. Sommige gevoelens komen meteen naar boven, andere pas als je al een tijdje mantelzorger bent. Welke situatie het ook is, het is belangrijk om te onthouden dat jij ook belangrijk bent. Al je emoties, goeie en slechte, over de zorg zijn niet alleen toegestaan, maar ook gegrond en belangrijk.

Als je dag in dag uit voor iemand zorgt, komen er veel gevoelens boven. Veel mantelzorgers denken: “dat gaat mij niet overkomen. Ik hou van mijn moeder/vader/opa/oma/vrouw/zus/broer/vriend.” Maar na een tijdje komen toch de ‘negatieve’ emoties naar boven, die we meestal willen begraven of doen alsof we ze niet voelen. Mantelzorgers zijn vaak terughoudend om deze negatieve gevoelens te uiten uit angst dat ze door anderen (of zichzelf) beoordeeld of veroordeeld zullen worden of omdat ze anderen niet met hun problemen willen belasten.

Als je niet met al je emoties omgaat, kunnen ze gaan lijken op een kindje van twee dat je aandacht wil: ze blijven aan je trekken tot je stopt en ze erkent. Als je geen aandacht besteedt aan je gevoelens en ze negeert, kan dat leiden tot slecht slapen, ziekte, problemen met omgaan met jezelf, stress-eten, drugsgebruik en meer. Als je je gevoelens erkent, kun je productieve manieren vinden om ze te uiten en ermee om te gaan zodat jij, en de zorgontvanger, er in de toekomst beter mee om kunnen gaan.

Hieronder worden een paar van de veel voorkomende, vaak moeilijk toe te geven gevoelens die mantelzorgers ervaren in kaart gebracht. Nadat ze geïdentificeerd zijn, worden er suggesties gedaan over hoe je met die gevoelens kunt omgaan.

Ambivalentie

Dit is het gevoel zowel te willen doen wat je doet, als het gevoel het niet te willen. Op slechte dagen kun je wensen dat je er niet bij hoeft te zijn, dat deze beproeving snel voorbij zal zijn. Op goeie dagen kan voor iemand zorgen een geschenk zijn, voor jou, maar ook voor de zorgontvanger.

Hoe ga je ermee om: sta jezelf toe om beide gevoelens te voelen. Iedereen heeft deze gevoelens wel eens. Probeer er niet al te lang bij stil te staan. De slechte, maar ook de goeie gevoelens zullen niet eeuwig duren.

Boosheid

Hoe vaak heb je je geduld verloren en heb je een woede-uitbarsting gehad tijdens de zorg? Hoe vaak had je het gevoel dat je niet meer kon? Woede en frustratie zijn vrij normaal in de omgang met iemand die voortdurend hulp nodig heeft en die misschien geen hulp accepteert. In het bijzonder kan de zorg voor iemand met dementie moeilijk zijn, omdat de zorgontvanger irrationeel en nogal ‘strijdvaardig’ kan zijn. Het is niet altijd mogelijk om je emoties perfect onder te controle te houden. Woede komt er soms ‘gewoon uit’.

Hoe ga je ermee om: vergeef jezelf. Zoek constructieve manieren om jezelf te uiten, leer weg te lopen en geef jezelf een time-out. Zoek mensen met wie je kunt praten en die naar je luisteren (echt luisteren) als je ze vertelt wat er die dag is gebeurd. Vaak zijn andere mantelzorgers het luisterende oor dat je nodig hebt, omdat zij begrijpen wat je doormaakt.

Angst en/of paniek

Het gevoel dat alles uit de hand loopt en niet weten hoe je het weer onder controle kan krijgen, leidt vaak tot angstgevoelens. Angst kan zich uiten als een kort lontje, de neiging om weg te lopen, niet slapen, hartkloppingen of de drang om te huilen.

Hoe ga je ermee om: let op en onderken je angst – het is het vroegtijdige waarschuwingssysteem van ons lichaam dat je laat weten dat er iets niet in orde is. Als je je angstig voelt: Stop. Adem. Blijf ademen. Mediteer. Zet thee. Alles wat je even pauze geeft van waar je op dat moment mee bezig bent of wat er op dat moment gebeurt.

Verveling

Je kunt je gemakkelijk gaan vervelen als je thuis voor iemand anders zorgt en geen dingen doet die aan je eigen wensen en behoeftes voldoen. Aan het eind van de dag ben je vaak te moe om je nog met iets interessants bezig te houden.

Hoe ga je ermee om: respijtzorg kan helpen. Dat hoeft niet te betekenen dat je twee weken lang iemand anders inhuurt, of dat je de persoon voor wie je zorgt gedurende langere tijd ergens onderbrengt. Het kan een paar uur zijn, een halve dag of een dag. Even een pauze nemen van de zorg en wat tijd voor jezelf vergroot niet alleen je geduld en je veerkracht, maar geeft je ook de kans om iets te doen wat voor jou zinvol is. Of het nou gaat om gezelligheid, een wandeling of een goed boek lezen.

Chagrijnigheid en prikkelbaarheid

Bij vermoeidheid en stress is het steeds moeilijker om wat we zeggen en voelen onder controle te houden. Gevoelens kunnen snel op en neer gaan. We kunnen bij het minste geringste uitvallen, omdat we vaak geen reserve hebben.

Hoe ga je ermee om: als je merkt dat je je chagrijnig en prikkelbaar voelt, heb je waarschijnlijk een pauze nodig. Misschien moet je ook wat rust nemen, want als we moe zijn hebben we minder controle. Vaak grijpen we naar alcohol of ons favoriete junkfood om onszelf te belonen als we ons zo voelen. Het is beter om een dagboek bij te houden of met een vriend of deskundige te praten om stoom af te blazen.

Depressie en droefheid

Als mantelzorger loop je het risico om depressief te worden. Soms is dat een gevoel van hulpeloosheid of hopeloosheid, niet kunnen slapen of moeite hebben om op te staan en de dag door te komen. Soms wil je gewoon alleen maar huilen.

Hoe ga je ermee om: depressie is te behandelen en moet serieus genomen worden. Er is professionele hulp beschikbaar. Praat met je arts als je denkt dat je depressief bent. Sluit je aan bij een steungroep voor mantelzorgers en vraag hulp aan vrienden en familie. Beweeg! Het is gebleken dat beweging een goeie manier is om sommige symptomen van depressie te verhelpen.

Walging

Iemand helpen toiletteren kan voor veel mantelzorgers een intieme, heftige ervaring zijn. Als de zorgontvanger incontinent is, zowel wat betreft ontlasting als urine, kan het verschonen van een luier voor volwassenen misselijkmakend en afstotend zijn. De intieme lichaamsdelen van iemand, zoals een ouder, moeten schoonmaken kan zenuwslopend en ongemakkelijk zijn. Toekijken hoe iemand slordig eet of zijn uiterlijk niet verzorgt, of braaksel moeten opruimen, kan ook gevoelens van walging veroorzaken.

Hoe ga je ermee om: Het moeilijkste aan het accepteren van onze afkeer van deze dingen, is dat de zorgontvanger geen controle heeft over dit gedrag. Soms denken we dat ze het expres doen. Soms voelen we ons schuldig omdat we denken dat we het moeten accepteren, maar dat niet doen. Manieren vinden om de behoefte aan persoonlijke verzorging, waaronder incontinentieverzorging, te minimaliseren is van vitaal belang om je zorgtraject, dat jaren kan duren, te doorstaan. Huur een verzorger in voor de routinezorg of kijk of er iemand is binnen de familie die deze dingen wil doen, iemand die er beter mee om kan gaan. Er zijn ook trucjes die je kunt leren om taken er makkelijker op te maken (bijvoorbeeld tijdens het eten een speciale lepel gebruiken. Ergonomisch bestek, ja, dat bestaat!). Een ergotherapeut kan je helpen om verschillende hulpmiddelen te vinden om het eten gemakkelijker en aangenamer te maken voor jullie beiden. Het is ook belangrijk dat je weet dat je niet alleen staat als het gaat om incontinentie. Praat erover met een deskundige en zoek hulpmiddelen die van pas komen bij dit soort badkamerproblemen.

Door D. Schempp, klinisch maatschappelijk werkster.