Het verdriet van Boer Geert – Hoe leer je begrijpen?

Steeds vraag ik mij af wat de juiste methode is iemand te laten begrijpen hoe het is om onzichtbaar hersenletsel te hebben. Het gaat niet om het uitleggen van een eenvoudige opgave voor wiskunde. Er is wat inlevingsvermogen nodig als het gaat om gedrag dat irrationeel overkomt. Geen van allen kunnen we daar makkelijk mee omgaan. Liever vermijden we mensen die zich niet naar onze maatstaven gedragen. Sommigen sluiten ze liever buiten de groep, ook al is dat de weg van de minste weerstand. We vellen allemaal gemakkelijk een oordeel over het gedrag van een ander zonder even stil te staan bij het waarom ervan. ‘Zoiets doe je toch niet!’, is zo gemakkelijk uitgesproken. Zo’n simpel zinnetje heeft een keerzijde, als het degene die het betreft enorm diep kwetst omdat er een beperking in de weg zit.

Boer zoekt vrouw

Afgelopen seizoen heb ik weer eens naar Boer zoekt vrouw gekeken. Normaal ben ik niet zo’n volger van series en zeker niet wanneer argeloze mensen worden gebruikt om met hun leven anderen te entertainen. Niet dat ik naar het programma keek om het liefdesleven van een handvol mannen en een vrouw op de voet te volgen. Ik zag het als het veldwerk van een antropoloog of als een psychologisch experiment. Voor mij zat de spanning in het intermenselijk gedrag dat ik tijdens de uitzending waarnam en mijn verwachting voor het eindresultaat. En dat bleek aardig te kloppen.
Met Boer Geert – die publiekelijk aan de schandpaal werd genageld als Geile Geert die zijn vrouwen besnuffelde, beknuffelde en bekuste – had ik oprecht medelijden. Nadat hij de vrouw van zijn dromen zijn liefde had verklaard, liet zij zich ineens heel wat minder graag aanraken en kussen dan tijdens de logeerpartij, toen zij nog onderdeel was van een groep vrouwen die dat allemaal vrolijk toestonden. Nu had zij hem voor haar alleen. Zij vond Geert te impulsief en te druk. Zij vond dat hij maar moest leren wat rustiger te worden.
Arme Boer Geert. Hij was een levenslustig type, energiek, hyperactief en impulsief; met ADHD, zoals hij zelf zei. Het was schrijnend te zien hoe vertwijfeld hij zijn best deed de terechtwijzingen van de vrouw te pareren. Het lukte hem maar niet haar te vertellen dat hij zijn best wel kon doen maar dat hij het door haar verfoeide gedrag niet kon afleren omdat het nou eenmaal bij hem hoorde en in hem zat. Zij bleef maar antwoorden: “Jawel, dat kun je best.” Het verdriet en de wanhoop kon je van Geerts gezicht lezen, terwijl hij zei: “Hoe kan ik dat nou uitleggen.” Ik had het met hem te doen. Voor hem betekende het dat hij al meteen aan het begin van een nieuwe relatie met uitstoten werd bedreigd.

In de rede vallen

Aan de wanhoop van Boer Geert moest ik deze week weer denken toen een vriend met niet-aangeboren hersenletsel vertelde hoe afwijzend een van zijn vrienden reageerden op zijn beperkingen. Hij vertelde dat hij sinds het hersenletsel tijdens een gesprek mensen plots in de rede kan vallen en vervolgens niet meer onderbroken kan worden. Het is een impuls die hij niet kan onderdrukken. Laatst was hij bij een vriend met wie hij sinds zijn kinderjaren optrok. Ze toerden samen door Europa toen het rugzaktoerisme samen met de Interrailkaart in de mode begon te raken. Nooit verloren zij elkaar uit het oog. Ze kenden elkaar door en door. Nu merkte onze vriend dat die vriendschap aan het afbrokkelen was. Hij mocht niet meer spontaan even langs komen, zoals hij gewend was. Hij werd als het ware aan de telefoon afgewimpeld.
Onze vriend kreeg sterk de indruk dat zijn gedragsverandering als gevolg van het hersenletsel er de oorzaak van is. Hij vertelde: “Mijn vriend was boos dat ik hem in de rede was gevallen. ‘Val mij nou toch niet steeds in de rede en doe niet zo druk.’ Hij viel tegen mij uit en ik kreeg niet de kans te vertellen waarom ik dat doe. Ik kan het niet veranderen. Zijn aanval raakt het diepste wezen in mij, het was gericht tegen mij om wie ik ben, tegen mij als persoon.”
De vriendschap bekoelde er door. Hij kreeg niet de kans zijn vriend duidelijk te maken wat er is veranderd door zijn hersenletsel en zijn vriend gaf hem geen gelegenheid.

De draad kwijt

Ook Henny valt mij vaak in de rede. En ook ik vind dat heel vervelend. Je raakt de draad kwijt van je eigen verhaal, van het punt dat je op tafel wil leggen of van de belevenis die je wil delen. Toch val ik hem er niet op aan. Ik weet dat hij het niet doet uit botheid. Het gebeurt in een niet te stuiten impuls. Bovendien is het voor hem functioneel. Dus zet ik mezelf en mijn verhaal even opzij in de hoop dat straks weer verder te kunnen vertellen; want dat is allerminst zeker.
Iemand met hersenletsel kan vaak niet anders dan interrumperen. Henny raakt de draad van een gesprek gemakkelijk kwijt. Als ik aan het woord ben, zie ik hoe hij soms ineens afdwaalt. Zijn ogen zien niets meer, zijn oren sluiten alles buiten en hij kruipt in zichzelf. Dan kan ik mijn verhaal evengoed stoppen. Het luisterend oor is weg. Hij heeft tijd nodig om adequaat te kunnen reageren. Als er meerdere mensen samen spreken, haakt hij sowieso af. Heeft hij net bedacht wat hij wil inbrengen, dan heeft het gesprek al een andere wending genomen en doet zijn inbreng er niet meer toe. Als er ineens bij hem opkomt wat hij wil zeggen, moet hij onmiddellijk op de spreker inbreken, anders is hij zijn woorden alweer kwijt. Daarom valt hij in de rede. Kun je hem dat dan kwalijk nemen? Hij wil betrokken zijn en probeert mee te komen. Die gelegenheid kun je hem onmogelijk ontzeggen. Als je hem zou terechtwijzen, ontneem je hem zijn betrokkenheid. Of erger, je ontneemt hem zijn spreekrecht. Dat staat gelijk aan sociale uitsluiting.

Het kan anders – hernieuwde kennismaking

Spreekrecht ontnemen, of erger, vriendschappen opzeggen of uit de familie stoten omdat het moeilijk is te begrijpen wat de gevolgen van niet-aangeboren hersenletsel betekenen, is niet alleen kwetsend. Het raakt je inderdaad, zoals onze vriend zei, tot in het diepste van wie je bent als mens. Het raakt je kern. Ook al ben je anders geworden, je bent en blijft een mens die behoefte heeft aan geborgenheid en aan steun uit de omgeving. Die schouderklop, die paar woorden ‘fijn dat je er bent’, zijn voor iemand met een beperking extra belangrijk. Uiteindelijk kan het ons allemaal overkomen. De getroffene en de partner voelen zich zwaar gestraft voor iets wat hen niet is aan te rekenen.
Het kan natuurlijk heel anders. We zouden ons allemaal de vraag kunnen stellen hoeveel waarde wij voor onszelf hechten aan een luisterend oor. Daarnaast kunnen we ons afvragen hoe belangrijk de getroffene met hersenletsel als mens voor ons is geweest. Op die manier kunnen we bereid zijn een naaste met hersenletsel opnieuw te leren kennen en zelf met hem te leren omgaan. Noem het een hernieuwde kennismaking. Zo krijgt de getroffene de kans echt uit te leggen hoe het met hem zit.
De getroffene, de partner en de kinderen van de getroffene hebben behoefte aan een luisterend oor, zonder direct oordeel. Er is behoefte aan belangstelling, zonder pasklare oplossing, want die is er niet. Integendeel, die oplossing ligt bij dat oor, dat onbevangen luistert en open staat om op zijn minst te proberen te begrijpen.
Ik hoop voor Boer Geert dat zijn nieuw verworven vriendin naar hem leert luisteren en hem leert begrijpen. Dat ze zich kan inleven in de ander. Net zo als ik hoop dat onze vriend gehoor zal vinden bij zijn vriend, zodat zij weer samen kunnen optrekken.