De verborgen miljarden van mantelzorg – waarom niemand ze meetelt

Stel je voor: morgen stoppen alle mantelzorgers in Nederland. Geen zoon die zijn moeder naar het ziekenhuis rijdt, geen buurvrouw die meneer Jansen met dementie helpt met zijn boodschappen, geen partner die zorgt voor zijn chronisch zieke vrouw. Het gevolg? Ons zorgsysteem stort direct in.

Toch worden de kosten van mantelzorg nergens volledig meegeteld. Terwijl politici elkaar verdringen om te debatteren over zorgbudgetten en personeelstekorten, blijven de miljarden die mantelzorg de maatschappij kost buiten beeld. Waarom? Omdat het politiek beter uitkomt om te doen alsof deze kosten niet bestaan?

Wat kost mantelzorg écht?

Mantelzorg is niet gratis. Het wordt alleen niet betaald. Maar als we mantelzorg vertalen naar economische schade, wordt pas duidelijk hoe groot het probleem is:

• € 1,7 tot € 7,9 miljard per jaar aan productiviteitsverlies doordat mantelzorgers minder werken of helemaal stoppen met werken.
• € 22 miljard per jaar als we alle onbetaalde mantelzorguren omrekenen naar economische waarde.
• € 1,8 miljard per jaar aan directe kosten voor mantelzorgers, zoals reiskosten en medische uitgaven.
• Talloze extra zorgkosten door stress, burn-outs en overbelasting van mantelzorgers zelf, wat weer leidt tot hogere ziektekosten en uitval bij werkgevers.

Dit zijn geen kleine bedragen. Dit is een structurele ondermijning van onze economie en zorgsector.

Waarom telt de politiek deze miljarden niet mee?

De reden is simpel: zodra je deze kosten erkent, moet je er iets aan doen. En dat willen beleidsmakers niet. Mantelzorg wordt al jaren gebruikt als goedkoop alternatief voor professionele zorg. De overheid noemt het ‘samenredzaamheid’, maar in werkelijkheid is het een bezuinigingsmaatregel die de verantwoordelijkheid bij burgers neerlegt.

Wie profiteert hiervan?

• De overheid, die miljarden bespaart doordat burgers het werk gratis doen zonder ze adequate ondersteuning te geven.
• Werkgevers, die niet verplicht zijn om mantelzorgers te compenseren voor hun verminderde werkuren.
• Zorginstellingen, die ontlast worden door gefinancierde zorgtaken over te hevelen zonder de mantelzorgers hiervoor te compenseren.

Met andere woorden: er spelen te veel belangen bij instanties die de druk dusdanig verhogen dat mantelzorg géén vrijwillige keuze meer is. Het is onbetaalde arbeid, afgedwongen door beleid en keuzes waarbij geweigerd wordt de lasten en lusten eerlijk te verdelen.

Wat moet er veranderen?

Het is tijd dat deze verborgen miljarden op tafel komen. We eisen:

1. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) waarin mantelzorg wél wordt meegenomen.
2. Betaald mantelzorgverlof, vergelijkbaar met ouderschapsverlof.
3. Eerlijke financiële compensatie, want ‘liefdewerk oud papier’ is geen duurzame oplossing.
4. Effectieve ondersteuning voor mantelzorgers, want de realiteit is dat er flink bezuinigd wordt en ondersteuning geschrapt wordt.

De vraag is niet of Nederland zich dit kan veroorloven. De echte vraag is hoelang Nederland deze roofbouw op mantelzorgers doorzet, waarbij iedere mantelzorger straks de schaduwpatiënt achter de zorgvrager is. Dat gaat pas echt geld kosten. Hoe lang gaan we nog accepteren dat mantelzorgers (en dus de maatschappij) opdraaien voor een crisis die de politiek zelf heeft gecreëerd en die vanuit allerlei belangen in stand gehouden wordt?

Bronnen:

1. “De waarde van mantelzorg in cijfers” (2021) – MantelzorgNL

   Dit rapport, uitgevoerd door Ecorys in opdracht van MantelzorgNL, schat de totale maatschappelijke kosten van mantelzorg op ongeveer €22 miljard per jaar. Dit omvat €20 miljard aan ureninzet en €1,8 miljard aan directe kosten voor mantelzorgers, zoals reiskosten.

2. “Samen sterk voor mantelzorg” (2020) – Rijksoverheid

   Dit rapport benadrukt het belang van vroegtijdige ondersteuning voor mantelzorgers en bespreekt de maatschappelijke waarde van mantelzorg

3. “Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning” (2023) – Rijksoverheid

   Dit onderzoek analyseert de effecten van mantelzorgondersteuning op basis van praktijkervaringen in negen gemeenten, aangevuld met bevindingen uit de literatuur.

4. “Naar een goede balans tussen werk, mantelzorg en privéleven” (2024) – RIVM

   Dit rapport evalueert de Participatieve Aanpak, een methode die werkende mantelzorgers helpt een balans te vinden tussen werk, privéleven en zorgtaken.