De prijs van een sterk informeel netwerk

Deze week presenteerden de zorgkantoren hun gezamenlijke visie op de toekomst van de langdurige zorg. Daarin zetten zij in op innovatie, verduurzaming, samenwerking en het versterken van het informele netwerk van cliënten.

Dat laatste klinkt sympathiek. Wie kan er nu tegen een sterk netwerk van familie, vrienden en buren zijn?

Maar achter deze woorden gaat een veel grotere vraag schuil: hoeveel zorg verwachten we eigenlijk nog van naasten?

Al jaren zien we dezelfde ontwikkeling. De professionele zorg staat onder druk door personeelstekorten, vergrijzing en oplopende kosten. Tegelijkertijd groeit de verwachting dat familieleden meer gaan doen. Eerst een beetje ondersteuning, daarna steeds meer praktische hulp, vervolgens medische handelingen, coördinatie van zorg, administratie, vervoer, toezicht en emotionele begeleiding.

Steeds opnieuw wordt dit verpakt in positieve termen als “samenredzaamheid”, “naoberschap”, “informele zorg” of “het versterken van het netwerk”. Maar voor veel mantelzorgers voelt het heel anders.

Zij ervaren niet dat hun netwerk wordt versterkt. Zij ervaren dat de professionele zorg zich terugtrekt terwijl de verantwoordelijkheden blijven bestaan.

Nederland telt ruim vijf miljoen mantelzorgers. Honderdduizenden van hen zijn zwaar belast. Velen combineren mantelzorg met werk, een gezin of hun eigen gezondheid. Sommigen leveren dag en nacht zorg zonder inkomen, zonder arbeidsbescherming en zonder voldoende mogelijkheden om even op adem te komen.

Tegen die achtergrond is het opvallend dat beleidsstukken steeds vaker spreken over wat het informele netwerk kan bijdragen, maar veel minder over wat mantelzorgers daarvoor terugkrijgen.

Want als de samenleving meer van mantelzorgers verwacht, dan moeten daar ook rechten tegenover staan.

Recht op voldoende respijtzorg. Recht op passende ondersteuning. Recht op bescherming van inkomen. Recht op minder bureaucratie. Recht op een gelijkwaardige positie naast zorgprofessionals.

Zolang die discussie niet wordt gevoerd, ontstaat het risico dat mantelzorg steeds meer wordt gezien als een vanzelfsprekende oplossing voor problemen die elders in het systeem ontstaan.

Mantelzorgers zijn geen reservepersoneel. Geen gratis arbeidskracht. Geen beleidsinstrument.

Het zijn mensen die zorgen vanuit liefde, betrokkenheid en verantwoordelijkheid voor iemand die hen dierbaar is.

Dat verdient waardering. Maar bovenal verdient het eerlijkheid.

Want de vraag is niet alleen hoe we het informele netwerk kunnen versterken.

De vraag is ook hoeveel zorg we nog redelijkerwijs van familieleden mogen verwachten voordat de rek eruit is.

En voor veel mantelzorgers is die rek al lang bereikt.