De eigen keuze. Bestaat die eigenlijk nog?

“Het is uw eigen keuze.”

Het is een zin die we vaak horen in de zorg. Mensen kiezen ervoor om thuis te blijven wonen. Ze kiezen ervoor om voor hun partner te zorgen. Ze kiezen ervoor om geen gebruik te maken van een verpleeghuis. Op papier lijkt het alsof die keuzes volledig vrijwillig worden gemaakt.

Maar hoe vrij is een keuze wanneer de alternatieven steeds kleiner worden?

Een keuze veronderstelt dat er daadwerkelijk iets te kiezen valt. Dat verschillende mogelijkheden beschikbaar zijn en dat iemand zonder druk kan afwegen wat het beste past. Juist daar begint het te wringen.

Wat is de eigen keuze van een mantelzorger wanneer de thuiszorg onvoldoende beschikbaar is? Hoe vrij is de keuze van een partner die weet dat opname maanden kan duren? En hoeveel keuze heeft een dochter die haar vader niet alleen kan laten, terwijl er nergens passende ondersteuning beschikbaar is?

Vaak noemen we dat een keuze.

Maar misschien is het vooral een beslissing die wordt afgedwongen door de omstandigheden.

Dat maakt een wereld van verschil.

Steeds vaker lijken maatschappelijke beperkingen te worden gepresenteerd als persoonlijke keuzes. Mensen blijven langer thuis wonen omdat zij dat willen. Mantelzorgers nemen meer zorgtaken op zich omdat zij daarvoor kiezen. Familieleden springen bij omdat zij zich betrokken voelen.

Dat zal ongetwijfeld soms waar zijn.

Maar lang niet altijd.

Want achter veel van die zogenaamde keuzes schuilt een werkelijkheid waarin alternatieven ontbreken. Wachtlijsten, personeelstekorten, beperkte voorzieningen en ingewikkelde indicatieprocedures maken dat mensen zich aanpassen aan wat mogelijk is, niet aan wat zij werkelijk zouden willen.

Dat is geen vrije keuze.

Dat is het beste maken van een situatie waarin de ruimte om te kiezen steeds kleiner wordt.

Woorden doen ertoe. Zodra we spreken over eigen keuzes, leggen we de verantwoordelijkheid ongemerkt bij het individu. Wie gekozen heeft, draagt immers ook de gevolgen van die keuze.

Maar wat als die keuze er eigenlijk nooit echt is geweest?

Misschien moeten we daarom voorzichtiger worden met dat woord.

Niet iedere beslissing is een vrije keuze.

Soms is het simpelweg de enige mogelijkheid die nog overblijft.

Een samenleving die werkelijk keuzevrijheid belangrijk vindt, zorgt er niet alleen voor dat mensen mogen kiezen.

Zij zorgt er vooral voor dat er ook écht iets te kiezen is.

Want zonder alternatieven bestaat er geen keuzevrijheid.

Alleen aanpassing aan de omstandigheden.