Als de zorgketen kraakt, schuift de overheid het door naar mantelzorgers

In Nederland kraakt de hele zorgketen. Van wijkverpleging tot GGZ, van verpleeghuiszorg tot spoedzorg. En zodra er ergens één schakel hapert, gebeurt telkens hetzelfde: De last komt terecht bij mantelzorgers.

Niet omdat ze dat willen. Maar omdat beleid – landelijk én lokaal – vaak wordt gemaakt op basis van aannames in plaats van feiten.

1. Rijk en gemeenten bouwen op ficties, niet op de realiteit

Het Rijk stuurt al jaren op “langer thuis wonen”. Gemeenten moeten dat uitvoeren. Maar beide niveaus vergeten dezelfde cruciale vraag:

Kan de zorgketen dat op dit moment überhaupt aan? Alles wijst erop dat het antwoord nee is:

– Thuiszorg kan routes niet rond krijgen.

– Respijtzorg is schaars.

– Verpleeghuizen hebben wachtlijsten of opname­stops.

– Wmo-teams werken onder budgetdruk.

– De GGZ is overbelast.

– Huisartsen hebben patiëntenstops.

Toch blijft beleid doen alsof mantelzorgers die gaten wel opvangen. Maar die gaten worden steeds groter – en de mensen die ze moeten dichten steeds vermoeider.

   2. Lokale besluitvorming versterkt de druk precies waar het het hardst aankomt

Ook in gemeenten zien we dezelfde blinde vlek. En in mijn eigen gemeente speelde dit recent haarscherp. Het patroon ziet er meestal zo uit:

Algemene casus: hoe zorgplanning ontspoort

In 2024 nam de gemeenteraad een amendement aan waarin werd vastgelegd dat een specifieke ontwikkellocatie bestemd moest worden voor wonen mét zorgfunctie. Dat was een logische vervolgstap op een besluit uit 2023, waarin alleen was vastgesteld dát er seniorenwoningen zouden komen — niet wélk type. Precies wat nodig is in een vergrijzende gemeenschap.

Maar het college vond deze opdracht “onuitvoerbaar” en draait het besluit nu om:
de locatie wordt alsnog ingezet voor reguliere sociale woningbouw.

Dat is een politieke keuze — maar wél één die genomen is zónder in kaart te brengen wat de gevolgen zijn.

En die gevolgen zijn aanzienlijk:

• De zorgfunctie wordt doorgeschoven naar een bestaande woonbuurt, waar vooral 55-plussers wonen die nu nog voor elkaar klaarstaan. Daarvoor is een ingrijpende herontwikkeling nodig die hun leefomgeving volledig op z’n kop zet.

• Er wordt geen actuele analyse gemaakt van de vergrijzing, terwijl sommige kernen — zoals de mijne — procentueel het snelst vergrijzen. Juist daar stijgt de zorgvraag het hardst.

• Zorgorganisaties zijn niet officieel betrokken. Er is geen aanbesteding, geen consultatie, geen overleg, geen haalbaarheidscheck terwijl zij als enigen kunnen beoordelen of zorg op die plek überhaupt leverbaar is.

• De gemeenteraad gaat ervan uit dat de zorg middels een motie  “later wel ingevuld wordt”, maar er liggen geen harde afspraken, geen personele garanties en geen financiële onderbouwing.

Het resultaat:
Beleid dat bedoeld was om wonen en zorg te verbinden, pakt uit als beleid dat zorg verder weg duwt, kwetsbare buurten onder druk zet en mantelzorgers opzadelt met nóg zwaardere thuissituaties.

De gevolgen laten zich makkelijk voorspellen:

– Mantelzorgers krijgen grotere afstanden en zwaardere thuissituaties.

– Ouderen verliezen mogelijkheden om dichtbij hun netwerk én zorg te wonen.

– Bewoners in nieuwe zorgbuurten worden overvallen door ingrijpende plannen.

– Thuiszorg en wijkteams worden extra belast, omdat doorstroming naar woonzorg ontbreekt.

Dit is geen incident. Dit is een patroon. En elke keer weer komt de druk uiteindelijk bij één groep terecht: mantelzorgers.

3. Als één schakel valt, wordt de mantelzorger de oplossing

Waar het probleem in de keten ook ontstaat, de uitkomst is altijd dezelfde:

– Thuiszorg schaalt af → mantelzorger vult uren aan.

– Wmo keurt minder goed → mantelzorger doet meer.

– GGZ heeft wachtlijsten → mantelzorger vangt mentale zorg op.

– Verpleeghuis heeft geen plek → mantelzorger blijft thuis intensief zorgen.

– Spoedzorg zit vol → mantelzorger moet crises opvangen.

Mantelzorgers zijn geen aanvulling meer. Ze zijn de ruggengraat van een systeem dat structureel tekortschiet.

4. Beleidsmakers overschatten de mantelzorgcapaciteit structureel

In rapporten heet het “informele inzet”, “sociaal kapitaal”, “zelfredzame omgeving”. Maar achter die termen schuilt menselijke uitputting:

– 1 op de 5 mantelzorgers is overbelast.

– 1 op de 4 kan zorg en werk niet meer combineren.

– Mantelzorgers leveren jaarlijks miljarden aan onbetaalde zorg.

– Veel mantelzorg is intensief, langdurig en complex.

Toch blijft beleid leunen op een capaciteit die al jaren is overschreden.

5. Wat echt nodig is: realisme

De belangrijkste vraag waarmee élk beleidsstuk moet beginnen is:

Wat betekent dit besluit voor de mantelzorger?

Niet als voetnoot. Niet als afvinkpunt. Maar als fundament.

Zolang die vraag niet centraal staat, blijft beleid luchtfietserij – met echte mensen als schadepost.

Nu hoor ik je denken: “Als je het allemaal zo scherp ziet, waarom ga je dan zelf niet de politiek in?”

Het antwoord is simpel.

Mijn kracht zit in aanjagen, in prikkelen, in blijven benoemen wat anderen liever overslaan. In het zijn van die luis in de pels die hard nodig is om het systeem wakker te schudden.

En juist omdat wij bij Mantelzorgelijk onafhankelijk zijn, kan ik als bestuurder blijven zeggen wat gezegd moet worden:

Dit klopt niet. En dit móét beter.

Die rol past mij. Die rol is nodig. En vanuit die rol blijf ik vechten voor mantelzorgers — én voor een zorgketen die niet langer leunt op mensen die allang over hun grens heen zijn gegaan.