Zorginstellingen leunen op familie – straks draait alles op onbetaalde hulp.

Vorige week donderdag berichtte de NOS dat zorginstellingen steeds vaker een beroep doen op familieleden van cliënten. In dat item, waarvoor ik zelf werd geïnterviewd, sprak ik over iets wat veel mantelzorgers al jaren ervaren: je voelt je moreel verplicht om bij te springen, zelfs als je zelf op je tandvlees loopt. Je wilt niet dat je dierbare zonder zorg zit, dus je doet het. Maar ondertussen blijft er voor jezelf amper tijd over.

Als belangenbehartigers en ervaringsdeskundigen valt iets ons bij Mantelzorgelijk op: Wat ooit een vrijwillige bijdrage was, wordt steeds meer een stille plicht. Mantelzorg vult professionele zorg niet langer aan, maar vervangt die. Als we nu niet ingrijpen, draaien verpleeghuizen straks op onbetaalde, onopgeleide familieleden en vrijwilligers. Dat is geen solidariteit – dat is uitbuiting.

Een sluipende verschuiving

Al jaren wordt mantelzorg ingecalculeerd in zorgbeleid. Gemeenten vragen eerst wat je netwerk kan doen voordat professionele hulp wordt toegekend. In verpleeghuizen gaat dit verder: familieleden worden structureel gevraagd om te helpen met eten, bedden verschonen of toezicht houden. Dit is geen incident, maar een patroon. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) leveren mantelzorgers in Nederland jaarlijks 1,5 miljard uur zorg – meer dan de professionele zorgsector. Toch wordt dit zelden erkend in beleid.

Het probleem? Mantelzorg is geen vrije keuze meer als instellingen erop rekenen in hun personeelsplanning. Dit legt een onredelijke last op familieleden, die vaak geen nee durven zeggen uit loyaliteit of schuldgevoel.

Zorginstellingen korten op zorg

Nog schrijnender is het financiële plaatje. Via de Wet langdurige zorg (Wlz) ontvangen verpleeghuizen jaarlijks miljarden euro’s voor personele inzet. Maar analyses in de zorgsector, waaronder rapporten van de Algemene Rekenkamer, tonen aan dat tot 25% van zorgbudgetten soms verdwijnt in overhead, vastgoed of externe contracten, terwijl directe zorg achterblijft. Tegelijkertijd verergeren personeelstekorten het probleem. In 2024 waren er 20.000 vacatures in de zorg, volgens het UWV. De nieuwe zzp-regelgeving, die op 1 januari 2025 van kracht werd, maakt dit nog erger. Door strengere eisen aan zelfstandige zorgverleners, zoals verplichte registraties en contractbeperkingen onder de Wet toelating zorgaanbieders (Wtza), is de inzet van flexibele krachten afgenomen. De timing van deze regels had niet slechter gekund, nu de zorgsector al kampt met chronische onderbezetting. Het resultaat? Familieleden worden gevraagd om taken over te nemen, onbetaald en zonder opleiding, terwijl zorg een vak is dat expertise vereist.

Een vertekend beeld

Het beeld dat mantelzorgers ‘nog wel wat extra’s kunnen doen’ is hardnekkig. Sommige mantelzorgers blijven graag zorgen voor hun dierbaren, en dat is waardevol. Maar steeds meer mantelzorgers kunnen dit simpelweg niet, door werk, andere verplichtingen of overbelasting na jaren van intensieve zorg thuis. Volgens het SCP voelt 1 op de 10 mantelzorgers zich zwaar overbelast. Toch wordt hun bijdrage structureel onderschat, terwijl ze al meer uren zorg leveren dan professionals. Waarom blijft dit onderbelicht? Is het onwetendheid, gemakzucht of een bewuste keuze om kosten te drukken? Wie zwijgt, houdt dit systeem in stand. Het is cruciaal dat zorginstellingen en beleid rekening houden met de grenzen van mantelzorgers, die niet allemaal dezelfde mogelijkheden hebben.

Tijd voor eerlijke grenzen

Zorginstellingen leunen op mantelzorgers omdat er te weinig professionals zijn. Maar mantelzorgers zijn geen gratis arbeidskrachten. Hun tijd, gezondheid en grenzen verdienen erkenning. Oplossingen liggen voor de hand:

• Efficiënter gebruik van Wlz-gelden: Prioriteer directe zorg boven overhead.
• Ondersteuning voor mantelzorgers: Bied financiële compensatie, respijtzorg en voor wie dat wil training.
• Beleidsverandering: Stop met mantelzorg als structurele oplossing in te plannen.
• Herziening van zzp-regelgeving: Versoepel belemmeringen voor zelfstandige zorgverleners om personeelstekorten tegen te gaan.

Zonder ingrijpen stevenen we af op een zorgsysteem dat draait op de uitputting van familieleden. Het is tijd om mantelzorg te waarderen als aanvulling, niet als ruggengraat van de zorg.