skip to Main Content

Herkenning en erkenning – regelrechte rouw – Hoogteverschillen van Julian Barnes

Op zoek naar herkenning en erkenning in een proces van regelrechte rouw – op zoek naar troost in letters – stuitte ik op Levels of Live, van Julian Barnes, in het Nederlands vertaald in Hoogteverschillen. Er ging enige tijd overheen voordat ik ontdekte dat – na het herseninfarct van Henny – mijn bijna dagelijkse huilsessies de eerste jaren – mijn verdriet – niets te maken hadden met vreemd, onvolwassen of zwak gedrag. Ik bevond mij in een staat van ontreddering. Het was volkomen normaal dat er elke dag opnieuw reden was tot huilen. Ik was in rouw. Ook al was mijn echtgenoot niet overleden, hij was een ander dan vroeger en dat was mijn verlies; het verlies van mijn bestaan en onze bestaanszekerheid. Wie verliest, moet dat verwerken. Die verdient het te worden getroost.
De mensen in onze omgeving hadden daar kennelijk nogal moeite mee. Steeds werd ons te verstaan gegeven dat alle beperkingen wel over zouden gaan, dat we ons best moesten doen, dat we weer in onze vroegere modus moesten terugkeren door ons te gedragen als voor zijn infarct. Vooral de opmerkingen als ‘verdriet, waar kun jij nou verdriet over hebben. Je hebt je man toch nog!’ maakten dat in onze situatie verblijven, een enerverende gebeurtenis was. Het voelde alsof we een clandestien leven leidden, alsof wij niet hard genoeg ons best deden om ons aan te passen. Iemand zei zelfs tegen mij: ‘Straks moeten we je ook nog zielig gaan vinden.’ In mijn ogen een barbarij. Troost kwam niet ter sprake. Wij begonnen ons haast schuldig te voelen voor de overlast die wij onbedoeld zouden geven, schuldig voor de pijnlijke momenten waarin we anderen plaatsten als wij over onszelf vertelden.

Rouwproces en chronische rouw

Het was mij verboden verdriet te hebben, het was mij verboden in rouw te zijn. Om het verwerkingsproces in gang te krijgen is toch echt een aantal dingen nodig. In de eerste plaats moet je natuurlijk voor jezelf erkennen dat je in een staat van rouw bent. In de tweede plaats moeten de mensen in je omgeving dat ook erkennen. Wanneer zij jou steeds erop wijzen dat er niets aan de hand is, wordt jouw rouw je verboden. Uiteindelijk houdt verboden rouw je langer in een staat van verdriet. Terwijl jij graag verder wil.
Een rouwproces waarbij de partner niet is overleden, is sowieso moeilijk om door te maken. Je wilt nog wel eens een rouwstadium overslaan of de rouw op een ander niveau beleven. Dagelijks wordt je steeds opnieuw geconfronteerd met je verlies, juist doordat je partner levend rondloopt, terwijl zijn beperkingen maken dat je leven definitief is veranderd. Jij kunt je zorgen over je verlies niet delen. Mensen om je heen vertellen jou dat jij verkeerd bezig bent en verklaren je liever voor gek dan dat ze je een luisterend oor en troost bieden. Het is niet gek dat een rouwproces dan anders verloopt en lang aanhoudt. Voor mijn gevoel gaat het hier om een chronische rouw.

Hoogteverschillen

Een rouwproces kent meerdere stadia. Het stadium van boosheid is er zo een. Je kunt kwaad zijn op jezelf, op de getroffene maar evengoed op de omstanders. In het boek van Julian Barnes komt die boosheid mooi naar voren. In 2008 overleed zijn vrouw na dertig jaar huwelijk. In Hoogteverschillen beschrijft hij op een fraaie manier zijn liefde en zijn verdriet. Hij smeedt daarbij twee heel verschillende zaken aaneen. Zo komen in het eerste deel van het boek de uitvinding van de luchtballon en de fotografie samen als de auteur met een uitstap per luchtballon een verband legt tussen Sarah Bernhardt en de fotograaf Nadar.
In het tweede deel van zijn boek beschrijft Barnes onomwonden zijn eigen gevoelens na het overlijden van zijn vrouw. Daarin doet hij geen moeite zich in te houden als het gaat om vriendschappen; over wat in zijn ogen gepast is en wat ongepast is. Op confronterende wijze beschrijft hij vanuit zijn eigen gevoel hoezeer hij zich op sommige momenten door de mensen in zijn omgeving in de steek gelaten voelt.
Hij haalt een gedicht aan van Christopher Reid, die omschreef hoe de levenden de gestorvenen loochenen:

maar ook ik heb het tribale verlangen ontmoet
taboes en codes op te leggen, en ben onhebbelijk ge-
weest
door in tafelgesprekken mijn dode vrouw op te roepen.
Er valt een moment van stilte, van gedeelde angst en
morbide ontzetting.

Dan beschrijft Barnes een gesprek met drie getrouwde vrienden, terwijl ze in een restaurant zitten. Hij schrijft:

Ik noemde haar naam; niemand reageerde. Ik noemde hem nog een keer, en weer niets. Misschien dat ik een derde keer met opzet geprobeerd heb te provoceren, omdat ik de pest had over dat wat ik niet als welgemanierdheid, maar als lafheid zag. Bang om haar naam aan te raken verloochenden ze haar driemaal, en ik verachtte hen erom.

Barnes concludeert dat hij zijn boosheid beter op vrienden kan afreageren ‘vanwege hun onvermogen om de juiste dingen te zeggen of te doen, vanwege hun ongewenste opdringerigheid of hun schijnbare froideur. En aangezien de door verdriet overmande zelden weet wat hij wil of nodig heeft, maar alleen wat niet, komt aanstoot nemen of geven regelmatig voor’.

Het overkomt je

Langzaam maar zeker komt Barnes erachter dat ook de mensen in zijn omgeving kunnen kampen met verdriet en verlies om wat hij was verloren. Hij zag dat ook zij er moeilijk mee om kunnen gaan, soms daarom ontmoetingen uit te weg gaan. Anderzijds twijfelt hij eraan hoe hij zal overkomen op zijn vrienden. Hij concludeert dat verdriet je overkomt. Je beleeft het op je eigen manier. Je hebt het er maar mee te doen.
Door het lezen van dit boek kreeg ik in de gaten dat je eigenlijk helemaal niet zo netjes hoeft te blijven als jouw gevoelens worden ontkend. Je beleeft je verdriet en je gaat er op je eigen manier mee om. Niemand kan tegen jou zeggen dat het nu maar eens over moet zijn. Dat bepaal je helemaal zelf. Jezelf over je gevoelens heen zetten om de mensen in je omgeving te plezieren is voor de verwerking van jouw verdriet niet zo’n handig idee.
Je mag aan de mensen in jouw omgeving vertellen over de dingen die in jouw leven een belangrijke rol spelen. Dat hoef je niet achterwege te laten. Jouw leven speelt zich op een heel ander niveau af. Als iemand belangstelling voor je heeft, mag dat verteld. Voel jij je teleurgesteld, dan heb je daar alle recht toe je zo te voelen.

Door zijn onorthodoxe aanpak is Barnes er met Hoogteverschillen in geslaagd onverbloemd verslag te doen van een zelfonderzoek in een moeilijke periode in zijn leven. Hij spaart zichzelf, noch zijn omgeving. Daarbij houdt hij zijn invoelingsvermogen ingeschakeld. Er blijken in een modern leven vele verbanden te liggen; zelfs met de ballonvaart en de fotografie in de negentiende eeuw.

bron:
Julian Barnes, Levels of Live; 2013, Jonathan Cape, London
Julian Barnes, Hoogteverschillen, 2013, Atlas Contact, Amsterdam/ Antwerpen

Avatar

Jet van Swieten

Jet van Swieten is schrijver, journalist, blogger en kunstenaar. Zij is mantelzorger voor haar man, die te maken heeft met de onzichtbare beperkingen van niet-aangeboren hersenletsel na een herseninfarct. In haar blog maakt zij het onzichtbare zichtbaar.

Dit bericht heeft 0 reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Back To Top
X